Hoe voorkom ik ransomware in mijn zorgorganisatie?

Ransomware in een zorgorganisatie voorkomen begint met een combinatie van technische maatregelen, bewuste medewerkers en een goed ingericht informatiebeveiligingsmanagementsysteem (ISMS). Zorgorganisaties zijn bijzonder kwetsbaar omdat zij werken met gevoelige patiëntgegevens en vaak afhankelijk zijn van systemen die altijd beschikbaar moeten zijn. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ransomware in de zorg, van de oorzaken tot de concrete preventiemaatregelen.

Waarom zijn zorgorganisaties zo vaak het doelwit van ransomware?

Zorgorganisaties zijn een aantrekkelijk doelwit voor ransomware-aanvallers omdat zij continu toegang nodig hebben tot patiëntgegevens en systemen. Een verstoring kan direct levens in gevaar brengen, waardoor de druk om snel losgeld te betalen enorm hoog is. Aanvallers weten dit en richten zich daarom bewust op de zorgsector.

Daar komt bij dat zorgorganisaties vaak werken met een breed netwerk van systemen, leveranciers en ketenpartners. Medische apparatuur, elektronische patiëntdossiers, planningssoftware en communicatiesystemen zijn allemaal met elkaar verbonden. Elk koppelpunt is een potentieel aanvalsoppervlak. Bovendien zijn investeringen in IT-beveiliging in de zorg historisch gezien lager geweest dan in andere sectoren, terwijl de waarde van de gegevens juist zeer hoog is.

Patiëntgegevens bevatten medische informatie, identiteitsgegevens en betalingsinformatie. Op de zwarte markt zijn deze gegevens veel meer waard dan bijvoorbeeld creditcardgegevens. Dit maakt zorgorganisaties dubbel interessant: zowel voor afpersing via ransomware als voor diefstal van data.

Hoe komt ransomware een zorgorganisatie binnen?

Ransomware komt een zorgorganisatie het vaakst binnen via phishingmails, onveilige externe verbindingen en kwetsbare software. Een medewerker die op een kwaadaardige link klikt of een besmette bijlage opent, is nog steeds de meest gebruikte ingang. Daarnaast vormen slecht beveiligde remote access-verbindingen een veelgebruikt aanvalspad.

Concrete binnenkomstroutes zijn onder andere:

• Phishing en spearphishing: Gerichte e-mails die eruitzien als berichten van collega’s, leveranciers of overheidsinstanties.
• Kwetsbare software en systemen: Niet bijgewerkte besturingssystemen of applicaties met bekende beveiligingslekken.
• Onbeveiligde remote desktop-verbindingen (RDP): Veel gebruikt in de zorg voor thuiswerken en externe toegang.
• Besmette USB-sticks of externe apparaten: Medewerkers die onbekende opslagmedia aansluiten op werkstations.
• Kwetsbare ketenpartners: Leveranciers of softwareontwikkelaars met toegang tot systemen van de zorgorganisatie.

Zodra ransomware eenmaal binnen is, verspreidt het zich razendsnel door het netwerk. Systemen worden versleuteld en pas vrijgegeven als er losgeld wordt betaald, al is betalen nooit een garantie op herstel.

Wat zijn de gevolgen van een ransomware-aanval in de zorg?

De gevolgen van een ransomware-aanval in een zorgorganisatie zijn ernstig en veelzijdig. Op operationeel niveau kunnen systemen urenlang of dagenlang onbeschikbaar zijn, waardoor zorgverlening stopt of sterk vertraagt. Op het gebied van privacy en wetgeving kan een aanval leiden tot een datalek met meldplicht bij de Autoriteit Persoonsgegevens.

De directe operationele schade is vaak het meest zichtbaar: afspraken worden geannuleerd, medische dossiers zijn niet bereikbaar, medicatiebeheer loopt vast en communicatie tussen afdelingen steunt op noodprocedures. In ernstige gevallen moeten patiënten worden overgeplaatst naar andere zorginstellingen.

Naast de operationele impact zijn er ook juridische en financiële gevolgen. Een datalek moet binnen 72 uur worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) verwacht bovendien dat zorgaanbieders beschikken over een continuïteitsplan en dit regelmatig testen. Wie dat niet op orde heeft, riskeert niet alleen reputatieschade maar ook handhaving. De kosten van herstel, juridische bijstand en eventuele boetes kunnen aanzienlijk oplopen.

Welke maatregelen voorkomen ransomware in een zorgomgeving?

Ransomware in een zorgomgeving voorkomen vraagt om een gelaagde aanpak: technische beveiligingsmaatregelen, bewuste medewerkers en een organisatiebreed informatiebeveiligingsbeleid. Geen enkele maatregel op zichzelf is afdoende; de combinatie maakt het verschil.

Technische maatregelen

Op technisch vlak zijn de volgende maatregelen essentieel:

• Regelmatige en geautomatiseerde back-ups die offline worden opgeslagen en periodiek worden getest op herstel.
• Tijdig patchen en updaten van alle systemen, inclusief medische apparatuur en netwerkapparatuur.
• Segmentatie van het netwerk, zodat een infectie zich niet vrijelijk kan verspreiden.
• Meervoudige authenticatie (MFA) voor alle externe toegang en beheerdersaccounts.
• Monitoring van netwerkverkeer en vroegtijdige detectie van verdacht gedrag.
• Toepassing van Zero Trust Principles, waarbij toegang altijd wordt geverifieerd ongeacht de locatie van de gebruiker. Dit principe is ook opgenomen in NEN 7510 certificering als beheersmaatregel.

Organisatorische en mensgerichte maatregelen

Techniek alleen is niet genoeg. Medewerkers zijn de eerste verdedigingslinie en tegelijk het meest kwetsbare punt:

• Regelmatige bewustwordingstrainingen over phishing, veilig gebruik van systemen en het herkennen van verdachte situaties.
• Duidelijke procedures voor het melden van verdachte e-mails of incidenten.
• Beperking van toegangsrechten op basis van het principe van minimale privileges: medewerkers krijgen alleen toegang tot wat zij nodig hebben voor hun werk.
• Een actueel en getest continuïteitsplan, zodat de zorgverlening ook bij een aanval zoveel mogelijk door kan gaan.
• Logging van toegang tot elektronische patiëntdossiers, zodat ongeautoriseerde toegang snel wordt gesignaleerd.

Deze maatregelen sluiten nauw aan bij de eisen die informatiebeveiliging in de zorg stelt vanuit NEN 7510. De norm biedt een gestructureerd kader om al deze maatregelen te implementeren, te borgen en aantoonbaar te maken.

Wat moet een zorgorganisatie doen als ze toch getroffen wordt?

Als een zorgorganisatie toch getroffen wordt door ransomware, is snel en gecoördineerd handelen cruciaal. Isoleer direct de getroffen systemen van het netwerk om verdere verspreiding te stoppen, activeer het continuïteitsplan en schakel direct de juiste personen in: de IT-afdeling, het management en indien nodig externe specialisten.

De eerste stappen na een aanval zijn:

1. Isoleer de besmette systemen door ze direct van het netwerk los te koppelen.
2. Activeer het continuïteitsplan zodat kritieke zorgprocessen zoveel mogelijk doorgaan.
3. Beoordeel de omvang van de aanval: welke systemen zijn geraakt en welke gegevens zijn mogelijk gecompromitteerd?
4. Meld het incident intern via de incidentprocedure en beoordeel of er sprake is van een datalek dat gemeld moet worden bij de Autoriteit Persoonsgegevens. NIS2 stelt bovendien dat incidenten binnen 24 uur moeten worden gemeld bij de relevante autoriteit.
5. Herstel vanuit back-ups nadat de besmette systemen zijn schoongemaakt en de aanvalsroute is gedicht.
6. Evalueer en verbeter na afloop: wat ging goed, wat ging mis en welke maatregelen voorkomen herhaling?

Betaal het gevraagde losgeld niet. Er is geen garantie dat gegevens worden vrijgegeven, en betaling moedigt verdere aanvallen aan. Herstel via back-ups is altijd de betere weg, mits die back-ups beschikbaar en betrouwbaar zijn.

Helpt ISO 27001 bij het voorkomen van ransomware in de zorg?

Ja, ISO 27001 helpt bij het voorkomen van ransomware door een gestructureerd informatiebeveiligingsmanagementsysteem (ISMS) te vereisen dat risico’s identificeert, maatregelen implementeert en de beveiliging continu verbetert. Voor zorgorganisaties geldt bovendien dat NEN 7510 de zorgspecifieke uitwerking is van ISO 27001 en wettelijk verplicht van toepassing is.

NEN 7510 is gebaseerd op ISO/IEC 27001 en voegt zorgspecifieke beheersmaatregelen toe die direct relevant zijn voor het tegengaan van ransomware. De norm vereist onder andere een risicobeoordeling, een risicobehandelplan, een continuïteitsplan dat regelmatig wordt getest, en logging van toegang tot patiëntdossiers. Organisaties die werken volgens NEN 7510 voldoen daarmee ook al aan een groot deel van de eisen uit de Europese NIS2-richtlijn, die naar verwachting in 2026 wordt omgezet in de Nederlandse Cyberbeveiligingswet.

ISO 27001 en NEN 7510 bieden geen absolute garantie tegen ransomware, maar ze zorgen ervoor dat een organisatie weet welke risico’s ze loopt, welke maatregelen nodig zijn en hoe te handelen als het toch misgaat. Dat is precies wat de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) verwacht van zorgaanbieders: een functionerend ISMS en een getest continuïteitsplan.

Hoe Diks Process Support helpt met informatiebeveiliging in de zorg

Wij begeleiden zorgorganisaties stap voor stap bij het opzetten, implementeren en borgen van informatiebeveiliging volgens NEN 7510 en ISO 27001. Niet met een standaardoplossing, maar met een aanpak die aansluit bij jouw organisatie, jouw processen en jouw mensen.

Wat wij voor je doen:

• Een GAP-analyse om te bepalen waar jouw organisatie nu staat ten opzichte van NEN 7510 en waar de risico’s zitten.
• Opzetten of actualiseren van het ISMS, inclusief beleid, procedures, risicobeoordeling en Verklaring van Toepasselijkheid.
• Implementatie van beheersmaatregelen die specifiek gericht zijn op dreigingen zoals ransomware.
• Training en bewustwording voor medewerkers over informatiebeveiliging en veilig gedrag.
• Begeleiding bij interne audits en de voorbereiding op certificering.
• Interim ondersteuning via een interim security officer als je tijdelijk extra capaciteit nodig hebt.

Wil je weten hoe jouw zorgorganisatie er nu voor staat op het gebied van informatiebeveiliging? Neem contact met ons op en we kijken samen wat de beste volgende stap is.

Gerelateerde artikelen

• Hoe voorkom ik een datalek in mijn zorgorganisatie?
• Wat is het verband tussen NEN 7510 en NIS2?
• Wat zijn de verplichtingen van een verwerkersovereenkomst in de zorg?
• Hoe onderhoud je je SCL certificering?
• Wat zijn de nadelen van ISO 9001?
• Hoe bouw je een veiligheidscultuur op de werkvloer?
• Wat zijn de eisen voor SCL trede 1?
• Wat betekent SCL voor onderaannemers in de bouw?
• Kan een interim HSE officer ook parttime worden ingehuurd?
• Kan een interim veiligheidskundige onze RI&E uitvoeren?