Hoe bescherm ik patiëntgegevens tegen hackers?

Patiëntgegevens bescherm je tegen hackers door een combinatie van technische maatregelen, organisatorisch beleid en naleving van de wettelijke norm NEN 7510. Deze norm is speciaal ontwikkeld voor de zorgsector en verplicht zorgorganisaties om een informatiebeveiligingsmanagementsysteem (ISMS) in te richten dat de beschikbaarheid, vertrouwelijkheid en integriteit van persoonlijke gezondheidsinformatie waarborgt. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over het beveiligen van patiëntgegevens, van de kwetsbaarste datapunten tot de stappen na een datalek.

Welke patiëntgegevens zijn het meest kwetsbaar voor cybercriminelen?

De meest kwetsbare patiëntgegevens zijn medische dossiers, diagnoses, medicatieoverzichten, betalingsinformatie en unieke identificatienummers voor medische doeleinden. Deze gegevens zijn waardevol voor cybercriminelen omdat ze op de zwarte markt veel meer opbrengen dan gewone persoonsgegevens en direct kunnen worden misbruikt voor identiteitsfraude of chantage.

Persoonlijke gezondheidsinformatie omvat alles wat verband houdt met de lichamelijke of geestelijke gesteldheid van een identificeerbaar persoon. Concreet gaat het om:

• Registratie- en contactgegevens van patiënten
• Betalingsinformatie en verzekeringsgegevens
• Gegevens die zijn vergaard tijdens zorgverlening, zoals uitslagen en behandelverslagen
• Informatie ontleend aan lichamelijk of psychisch onderzoek
• De identiteit van zorgprofessionals als verleners van zorg

Geanonimiseerde informatie valt buiten deze definitie en is daarmee minder risicovol. Zolang gegevens herleidbaar zijn tot een individu, zijn ze een potentieel doelwit. Juist omdat de zorgsector werkt met een breed netwerk van aanbieders, verzekeraars en overheidsinstanties die gezamenlijk informatie uitwisselen, is het aanvalsoppervlak groot.

Hoe komen hackers binnen bij zorginstellingen?

Hackers dringen zorginstellingen het vaakst binnen via phishingmails, zwakke wachtwoorden, onbeveiligde externe toegang en kwetsbaarheden in verouderde software. De zorgsector is extra aantrekkelijk omdat systemen vaak 24/7 beschikbaar moeten zijn, wat het accepteren van risicovol gedrag in de hand werkt.

De meest voorkomende aanvalsmethoden zijn:

• Phishing: medewerkers worden verleid om op een kwaadaardige link te klikken of inloggegevens in te vullen op een nepwebsite.
• Ransomware: kwaadaardige software versleutelt patiëntendossiers en eist losgeld voor herstel.
• Aanvallen via ketenpartners: ICT-leveranciers, softwarebedrijven of andere zorgpartners met toegang tot systemen vormen een indirecte toegangspoort.
• Misbruik van cloudomgevingen: slecht geconfigureerde cloudopslag of onvoldoende toegangsbeheer maakt gegevens bereikbaar voor onbevoegden.
• Onbeveiligde remote access: thuiswerkers die inloggen zonder VPN of meervoudige authenticatie bieden een makkelijk doelwit.

Een zwakke schakel hoeft niet altijd technisch te zijn. Medewerkers die niet getraind zijn in het herkennen van verdachte situaties vormen vaak het grootste risico. Bewustwording is daarom net zo belangrijk als technische beveiliging.

   

Wat zijn de wettelijke verplichtingen voor beveiliging van patiëntgegevens?

Zorgorganisaties zijn wettelijk verplicht om te voldoen aan NEN 7510, de Nederlandse norm voor informatiebeveiliging in de zorg. De Wet aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg (Wabvpz) verwijst via het Besluit elektronische gegevensverwerking door zorgaanbieders expliciet naar deze norm. Aantoonbare naleving is verplicht; certificering is dat niet, maar wordt wel sterk aanbevolen.

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) verwacht dat zorgaanbieders beschikken over:

• Een functionerend informatiebeveiligingsmanagementsysteem (ISMS)
• Een continuïteitsplan dat regelmatig wordt getest
• Aantoonbaar beleid rondom toegangsbeheer en incidentrespons

Naast NEN 7510 spelen ook de Algemene Verordening Persoonsgegevens (AVG) en de Wet elektronische gegevensuitwisseling in de zorg (Wegiz) een rol. NEN 7510 dekt een deel van de AVG-eisen af, maar niet volledig. Zorgorganisaties moeten dus beide wettelijke kaders in samenhang toepassen.

In 2026 wordt ook de Europese NIS2-richtlijn naar verwachting omgezet in de Nederlandse Cyberbeveiligingswet (Cbw). Organisaties die werken volgens NEN 7510 voldoen al aan een groot deel van de NIS2-eisen. Een belangrijk verschil is dat NIS2 vereist dat incidenten binnen 24 uur worden gemeld bij de relevante autoriteit, terwijl NEN 7510 alleen spreekt van een tijdige melding.

Welke maatregelen beschermen patiëntgegevens effectief?

Effectieve bescherming van patiëntgegevens vraagt om een combinatie van technische, organisatorische en mensgerichte maatregelen. NEN 7510 biedt hiervoor een gestructureerd kader met concrete beheersmaatregelen die zijn afgestemd op de specifieke risico’s in de zorg.

Technische maatregelen

• Meervoudige authenticatie (MFA) voor alle systemen met patiëntgegevens
• Versleuteling van gegevens, zowel in opslag als tijdens transport
• Regelmatige patching en updates van software en systemen
• Segmentering van netwerken om verspreiding van malware te beperken
• Toepassing van Zero Trust Principles: geen enkel apparaat of gebruiker wordt automatisch vertrouwd

Organisatorische maatregelen

• Een helder toegangsbeleid op basis van het principe van minimale rechten
• Geautomatiseerde logging van wie toegang heeft gehad tot een patiëntdossier (conform NEN 7513)
• Een vastgelegd incidentresponsplan met duidelijke rollen en escalatieprocedures
• Periodieke risicobeoordelingen en interne audits
• Contractuele afspraken met ICT-leveranciers en andere ketenpartners over informatiebeveiliging

Menselijke fouten zijn de oorzaak van veel datalekken. Investeer daarom ook in bewustwordingstrainingen voor medewerkers, zodat zij phishingpogingen herkennen en weten hoe ze verdachte situaties moeten melden.

Wat moet een zorginstelling doen na een datalek of cyberaanval?

Na een datalek of cyberaanval moet een zorginstelling direct de schade beperken, het incident documenteren, betrokkenen informeren en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) inlichten. Onder de AVG geldt een meldplicht van 72 uur na ontdekking van een datalek dat risico’s oplevert voor betrokkenen.

De stappen die je direct moet zetten:

1. Isoleer het getroffen systeem om verdere verspreiding te voorkomen.
2. Activeer het incidentresponsplan en informeer de verantwoordelijke personen binnen de organisatie.
3. Documenteer het incident zo volledig mogelijk: wat is er gebeurd, welke gegevens zijn geraakt, hoeveel personen zijn betrokken?
4. Beoordeel de meldplicht: moet het incident worden gemeld bij de AP en moeten de betrokken patiënten worden geïnformeerd?
5. Herstel de systemen op basis van back-ups en controleer of de aanvalsvector is gedicht.
6. Evalueer het incident na afloop en pas het ISMS en de procedures aan op basis van de bevindingen.

NEN 7510 vereist dat incidenten tijdig worden gemeld. Wanneer de Cyberbeveiligingswet van kracht wordt, geldt voor bepaalde organisaties bovendien de NIS2-eis van melding binnen 24 uur. Zorg dat je continuïteitsplan actueel is en regelmatig wordt getest, zodat je in een crisissituatie weet wat je moet doen.

Wanneer is een ISO 27001-certificering zinvol voor een zorgorganisatie?

ISO 27001-certificering is zinvol voor een zorgorganisatie wanneer je wilt aantonen dat informatiebeveiliging structureel is geborgd, wanneer opdrachtgevers of ketenpartners hierom vragen, of wanneer je de stap naar NEN 7510-certificering wilt voorbereiden. De twee normen liggen inhoudelijk dicht bij elkaar.

NEN 7510 is gebaseerd op ISO/IEC 27001 en ISO/IEC 27002, aangevuld met zorgspecifieke eisen. Certificering tegen NEN 7510-1 is daarmee de meest passende keuze voor zorgorganisaties, omdat het de specifieke context van de zorg weerspiegelt. Organisaties die zowel een NEN 7510-certificaat als een ISO 27001-certificaat nastreven, hoeven niet te vrezen voor dubbele auditlasten, omdat het certificatieschema hierin voorziet.

ISO 27001 is met name relevant als je ook buiten de zorg actief bent, internationale klanten bedient of een breder informatiebeveiligingskader wilt neerzetten. Voor puur zorggerelateerde activiteiten biedt NEN 7510 de meest directe aansluiting op de wettelijke verplichtingen en de verwachtingen van de IGJ.

Let op: op 16 december 2024 is de herziene NEN 7510:2024 gepubliceerd. Organisaties met een bestaand certificaat moeten uiterlijk 20 februari 2027 zijn overgegaan naar de nieuwe versie. De nieuwe norm sluit nauwer aan op ISO/IEC 27001:2022 en besteedt meer aandacht aan actuele risico’s zoals cloudomgevingen en cyberdreigingen.

Hoe Diks Process Support helpt met het beveiligen van patiëntgegevens

Wij begeleiden zorgorganisaties van A tot Z bij het opzetten, implementeren en certificeren van een informatiebeveiligingsmanagementsysteem conform NEN 7510. Of je nu voor het eerst aan de slag gaat met informatiebeveiliging of wilt overstappen naar de herziene NEN 7510:2024, wij zorgen voor een praktische aanpak die past bij jouw organisatie.

Wat wij voor je doen:

• Een GAP-analyse om te bepalen waar jouw ISMS staat ten opzichte van de NEN 7510-eisen
• Het opstellen en actualiseren van de Verklaring van Toepasselijkheid (VvT) en bijbehorend beleid
• Begeleiding bij de implementatie van beheersmaatregelen, inclusief cloudomgevingen en toegangsbeheer
• Uitvoeren van interne audits en voorbereiding op de certificeringsaudit
• Training en bewustwording voor medewerkers en management
• Ondersteuning bij de aansluiting op NIS2 en AVG-verplichtingen

We werken niet vóór je, maar met je. Onze adviseurs kennen de zorgsector van binnenuit en schakelen moeiteloos tussen de werkvloer en het managementniveau. Wil je weten hoe wij jouw organisatie kunnen helpen? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.

 

Gerelateerde artikelen

• Kan ik NEN 7510 combineren met ISO 27001?
• Hoe combineer ik NEN 7510 en NIS2 zonder dubbel werk?
• Hoe onderscheid je je als bedrijf met ISO 9001 bij aanbestedingen?
• Hoe verklein je de kans op boetes van de arbeidsinspectie?
• Wanneer heb ik een interim QA manager nodig?
• Wat kost een interim KAM manager per dag?
• Hoe snel kan een interim KAM coördinator starten?
• Kan een interim HSE officer onze VCA certificering begeleiden?
• Hoe snel kan een interim expert starten?
• Kan je ISO 27001 combineren met ISO 9001?